Mentaliteit

Mentaliteit van Oekraïeners

Mentaliteit is één van de duurzaamste kenmerken, dat zich in de manier van leven, gedrag en waarden uit. Door de eeuwen heen krijgt mentaliteit haar gestalte en zij verandert maar zeer langzaam. Historische peripetieën doen nieuwe mentaliteitstrekken ontstaan.

Historisch perspectief

Sinds tijden liet de buitengewone vruchtbaarheid van de Oekraïense bodem iedereen, die zich erop vestigde niet alleen overleven, maar zelfs van de welvaart genieten, uitsluitend op eigen kracht en rekenend op de hulp van naaste familie. Maar daarvoor moest men onvermoeibaar werken en tegen talloze vijanden weten te weren, die door de tegen de Zwarte Zee liggende steppen ronddoolden.

De voorvaders van de huidige Oekraïners werden als landbouwers en krijgers befaamd. Er zijn gronden aanwezig om te beweren dat juist deze voorwaarden, zowel als de specifieke klimaatsomstandigheden en andere geologische en psychologische factoren (warme lente en herfst, hete zomer, vorst in de winter, rijke flora, afwisseling van diverse landschappen enz.) samen met de ligging van Oekraïne, door de eeuwen heen lang als het ware op het kruispunt van culturen van het Oosten en het Westen, van doorslaggevend betekenis zijn geweest voor het vormgeven van de Oekraïense mentaliteit.

oekraiens_gezinDe Oekraïner wordt van oudsher onderscheiden door arbeidsmotivatie, zorgvuldigheid in eigen huishouden, diep emotioneel verband met het gebied waar men geboren en getogen is en zijn natuur, zorg over eigen familie en de toekomst van de kinderen die tot het peil van existentiële waarden werd verheven. De Oekraïner is bereid zwakken en gedupeerden te helpen (veel zeldzamer geldt dat voor degenen die sterker zijn), er wordt gedacht dat de mentaliteit van Oekraïners onder alle omstandigheden medelijden veronderstelt voor ongelukkigen en vervolgden afgezien ervan of ze dat wel of niet verdienen. De Oekraïner is gastvrij en goedaardig ten opzichte van zowel landgenoten als buitenlanders, voorzichtig, geneigd tot romanticisme en sentimentaliteit. Maar hij wordt vastbesloten en onbevreesd, vindingrijk en verstandig dapper, in staat voor verbazingwekkend heroïsme en zelfopoffering wanneer hij te wapen moet lopen.

Individualisme als een essentiële trek van het nationale karakter contrasteert scherp met het Russische collectivisme en toont een gelijkenis met de mentaliteit van de volkeren van West Europa. Maar vergeleken met het West-Europese individualisme is het Oekraïense meer met emotie beladen en introversiever – het is gericht op zelfbezinning, zelfcognitie, zelfverbetering (het overtuigendste voorbeeld hiervan zijn de werken van de vermaarde Oekraïense filosoof Hryhorij Skovoroda uit de 18de eeuw). Op het gebied van sociale verhoudingen is het individualisme van de Oekraïner ontologisch verbonden met democratie, verdraagzaamheid, respect voor soevereine rechten van het individu (het is ook niet toevallig, dat de Oekraïense gemeenschap en het leger altijd vereniging zijn geweest waar iedereen vrij toe kon toetreden en evenvrij verlaten). Tegelijkertijd zijn Oekraïners veel meer dan West-Europeanen geneigd tot hypertrofische liefde voor vrijheid, die aan anarchisme grenst en tot tegenwerking tegen elke vorm van samenleving, die subordinatie en strikte discipline vereist.

In de geschiedenis is het Oekraïense individualisme gegroeid voornamelijk als de neiging voor het individueel grondbezit en privé eigendom. Deze karaktertrekken blijken echter tegenwoordig wat bedaard door de langdurige invloed van de communistische ideologie. Hetzelfde geldt voor de diepe beraden godsdienstigheid van Oekraïners.

De voor de Oekraïense mentaliteit vrij karakteristieke, enigszins droevige en elegische stemmingen worden – soms zeer onverwacht zoals het lijkt – op een bijzondere manier verenigd met het onoverwinbare optimisme, levenslust, originele geestigheid of bijtende ironie. De uiterlijke werkelijkheid wordt door de ontwikkelde verbeelding weerspiegeld en drukt zich uit in de onuitputtelijke en gevarieerde gezongen folklore, decoratieve kunst, fleurige riten, in het estheticisme van het volksleven in zijn geheel.

De Oekraïense psychologie in de postsovjet tijd: onverschillig voor de staat – niet onverschillig voor zichzelf?

De Oekraïner is weinig geïnteresseerd in de staat en zijn instellingen. Hij heeft daar nooit interesse voor gehad want daardoor werd weinig tot niets in zijn leven veranderd. Door de eeuwen heen heeft de Oekraïner zijn staat niet gehad – dat wil zeggen een staat waarbinnen hij enige invloed zou kunnen uitoefenen.

De Oekraïner bleef zichzelf onder de heerschappij van welke buitenlandse staat dan ook, hij paste zich aan de omstandigheden aan maar bleef ter harte radicaal. Aldus de hedendaagse critici, zou de Oekraïner ‘onverschillig’ zijn, passief, in staat tot frappante zelfbedwang en adaptatie. Als hij zich anders zou hebben gedragen, zou hij niet hebben overleefd in de strijd met de veel sterkere veroveraars en zou hij al lang geleden zijn uitgeroeid en geassimileerd. Dan zou noch de staat noch de taal nu – begin 21ste eeuw –bestaan.

De zogenaamde passiviteit, onverschilligheid van de Oekraïner voor de staat is uit te leggen door de belangstelling die hij voor zichzelf heeft. De staat is voor de Oekraïner nooit het middel geweest om zijn behoeften te bevredigen, hij heeft geleerd in zijn behoeften te voorzien voorbijgaand aan de staat.

Oekraïners hebben een volgend gezegde: “De mens smeedt zelf zijn geluk”. De Oekraïense mentaliteit van het begin van de 20ste eeuw werd in het zuiden van het land gevormd als ‘anarchistisch’, individualistisch, het ‘staat-zijn’ verwerpend en met de neiging om ‘kozak Mamaj’ te mythologiseren – een losbol, burger zonder staat, ‘avonturier-individualist’. Het Oekraïense ideaal – ‘de kozakkenvrijheid’ – werd in elkaar geflanst op basis van voluntarisme, ongehoorzaamheid, rechtvaardiging van geweld. Terwijl het voor de Russen ‘heiligschennis’ was om tegen de staat op te treden, beschouwden de Oekraïners de staat alleen maar als ‘de verkrachter’ omdat hij altijd voor hen vreemd is geweest. De heersende elite was nooit Oekraïens.

Het Sovjetregime leerde mensen jaar in jaar uit onder de omstandigheid van ‘beschermd zijn’ leven wanneer Zijn Majesteit ‘de Staat’ overal voor zorgde, maar in werkelijkheid – nergens voor. Het bestaan van de dubbele moraal in Sovjet tijden, toen mensen op een bepaalde manier dachten, maar iets anders zeiden, toen de vertrouwelijkheidkring niet breder was dan familieleden en intieme vrienden, toen het machtige staatsapparaat totaal rot geassocieerd werd - al deze verschijnselen alleen zouden als bewijs kunnen dienen voor het uiteenlopen van de collectivistische ideologie van het Russische marxisme en de Oekraïense mentaliteit.

De onvoorwaardelijk toegepaste vreemde monsters van sociaal en politiek stelsel hebben niet in volle mate de verwachte vruchten gedragen. De totalitaire macht is erin niet geslaagd om de mentaliteit van het volk te veranderen. Zij roeide gewoon de besten uit, degenen die in staat waren tot zelfstandig denken, daden en verzet. De beruchte ‘russificering’ heeft in wezen geen echte invloed op de Oekraïense mentaliteit gehad. De Oekraïener heeft zijn borsjtsj voor sjtsji (traditionele Russische soep) niet ingeruild.

Maar de jaren van de communistische willekeur zijn een zware klap voor de Oekraïense genenvoorraad geworden. Het koloniaal bestaan heeft ertoe geleid dat Oekraïne in hoge mate een land is geworden waarin de mentaliteit van ik-vind-de-uitweg-zelf heerst. De kenmerkende spreuk ‘mijn huis staat ver – ik weet van niets’ is misschien wel de beste illustratie van de mentaliteit van een doorsnee Oekraïener waaraan zijn afzonderlijkheid van de samenleving wordt verduidelijkt.

douaneDit soort denkwijze geeft aanleiding naar corrupte uitwegen te zoeken om eigen problemen op te lossen en staatsinstellingen laten zulke uitwegen wel bestaan. Beide factoren werden in de Oekraïense maatschappij gevormd toen Oekraïne als een deel van het Russische Rijk en de Sovjet Unie bestond. Het is onmogelijk dat enige honderden jaren geschiedenis geen stempel zouden hebben gedrukt op het collectief bewustzijn, de denkwijze, het gedragspatroon, de houding tot de werkelijkheid en de waarneming van ideeën. “Wanneer een onrechtelijke praktijk een hele lange tijd bestaat, begint zij een wezenlijk deel van de locale cultuur uit te maken en het stelsel van sociale verwachtingen te beïnvloeden. Mensen gaan denken, dat corruptie het beste middel is om hun problemen op te lossen… De gewoonte om aan medewerkers van de wegenpolitie en medische medewerkers geld te geven wordt bijvoorbeeld een gedragsstandaard” [Federico Varece] en medewerkers van de wegenpolitie kunnen de voordelen niet begrijpen van de overstap naar transparante verhoudingen.

Een interessant voorbeeld is dat Oekraïners hun afval uit de tuin naar de weg vegen als zij hun erf schoonmaken , terwijl Duitsers – het vuil van de weg naar hun erf vegen om het vervolgens te laten afhalen.

De eigenaardigheid van het Oekraïense individualisme van nu

Het Oekraïense individualisme is eigenaardig. Het mag niet gelijkgesteld worden met het West-Europese of het Amerikaanse individualisme en juist daarom kunnen de systematische aanwinsten van deze landen niet zomaar overgenomen worden. Het Oekraïense individualisme is bijzonder – het is wel te combineren met markteconomie maar het vereist dat toepasselijke systematische eigenheden worden geschapen.

Ondanks alle altruïstische pogingen van de Oekraïense doorvoerders van privatisering om het voormalige staatseigendom in aandelen op te splitsen, is het erg moeilijk om op z’n minst een onderneming in Oekraïne te vinden die zonder één verantwoordelijke eigenaar gerund wordt. In elk geval, in weerwil van alle inspanningen om het instituut van het collectieve (op coöperatieve grondslag) eigendom te creëren, is het in het afgelopen decennium niet gelukt om de economische capaciteiten van welk bedrijf dan ook te behouden zonder dat er een persoon (een individu) optrad en de verantwoordelijkheid van de baas op zich nam.

Hierin ligt de essentie van het Oekraïense individualisme – de drang om baas over eigen huis, eigen woning, eigen zaak te zijn. Maar de Oekraïense baas is niet de Amerikaanse individualist die ernaar streeft om persoonlijk rijk te worden zonder te veel aandacht voor de eigen omgeving. Daarom is de bevolking zo kritisch tegenover de ‘nieuwe Oekraïners’ die onmeetbare schatten hebben verzameld en hen onverantwoord verspillen. De essentie van het Oekraïense individualisme kan het beste ‘horizontaal’ genoemd worden – zij verenigt twee diepgaande morele principes die in Artikel 13 van de Grondwet vastgelegd zijn: ‘Eigendom legt verplichtingen op’. Zelfs als individualist onderscheidt de Oekraïner zich van een westerling door zijn gevoel voor verantwoordelijkheid.

Nog een kenmerk van de Oekraïense mentaliteit is het vermogen om zich aan wat dan ook aan te passen. Hiervoor worden Oekraïners in het buitenland niet geliefd want van buiten lijken ze op de titelnatie, maar van binnen blijven ze Oekraïners.

De Oekraïner houdt er niet van om met andere Oekraïners om te gaan want hij kan met hen niet op gelijke voet communiceren. De Oekraïner denkt in hiërarchieën wat voor buitenlanders zeer verrassend is. Hij kan zich gewoon niet gelijk aan een andere Oekraïner voelen. Hij is, òf lager dan de andere volgens bepaalde indicies – materiele of professionele, of hij domineert de andere. Daarom heeft hij continue belangstelling, waar zijn potentiële concurrenten in hun zaken staan..

De Oekraïner gelooft niet in de mogelijkheid van oprechte samenwerking met andere Oekraïners. Als iemand hem voorstelt om samen te werken, is de Oekraïner van mening dat de andere meer winst uit zulke coöperatie zou boeken en hij – maar verlies. Deze blijvende achterdocht doet de Oekraïner kansen opzeggen om met andere Oekraïners samen te werken, met andere woorden – vrijwillige verenigingen op te richten voor gezamenlijke oplossingen van problemen.

De Oekraïner gelooft in het pluralisme niet – niet in het pluralisme van meningen, het pluralisme van doelen, het pluralisme van manieren om hen te bereiken, het pluralisme van levensstijlen, het pluralisme van geluk. Het is de Oekraïner eigen om zijn visie en manier van leven te absolutiseren zonder dat hij ze afdwingt, maar in het diepste van zijn hart is hij ervan overtuigd dat hij groot gelijk heeft.

Binnenwereld

De Oekraïner is een introvert mens met een sterk besef van het eigen ‘ik’ en een verlangen zich naar de buitenwereld uit te drukken waaruit blijkt dat het Oekraïense volk tot het individualistische culturele type behoort. In zichzelf verdiept en met het gevoel van eigenwaarde gaat hij aan het terneerslaan van alle beperkingen van persoonlijke vrijheid . De onwil om zich aan het goeddunken van een ander te onderwerpen en het verlangen om zich uit te drukken leiden tot een maar zwakke aanleg voor ondergeschiktheid , die door eeuwen onderworpenheid steeds dieper is geworden. Samen met de idealisering van oproer zijn de ononderworpenheid van Oekraïners, hun neiging voor anarchisme en zelfs nihilisme scherper geworden.Oekraiens meisje

Het verlangen zich uit te drukken kon door de ongunstige omstandigheden niet volledig gerealiseerd worden, daarom versterkt het de natuurlijke Oekraïense fijngevoeligheid. De laatste – samen met het verlangen zich uit te drukken – is de tweede basiseigenheid van het Oekraïens geestelijk samenstel die onder ethnopsygologen het kenmerk van ‘cordocentrisme’ heeft gekregen.

Het tweede contrasterende karaktertrek ligt erin dat het Oekraïense introvertisme geen gereserveerdheid in zichzelf is maar enkel gericht is op zichzelf. De ontwikkelde fijngevoeligheid binnen introvertisme vereist contact, waardoor de Oekraïner geen eenzaamheid verdraagt, dus wordt zelfuitdrukking gestimuleerd zowel als gerichtheid op een voorwerp in de buitenwereld. De Oekraïner is op de maatschappelijke respons uit, hij heeft de behoefte zich uit te spreken. Hieruit vloeit de combinatie van woord en muziek in de bekende Oekraïense zangtraditie, het verlangen naar een esthetische verklaring en zodoende liefde voor kunst.

De Oranje Revolutie: een heropleving van de natie?

Een van de vervormde uitingen van het nationale karkater ten tijde van onderwerping werd de positie van een passief protest. Oekraïners zijn in staat ‘met een trotse gerustheid bespotting en kwaad te verdragen’ zonder naar gewelddadige acties te grijpen.

Men kan makkelijk begrijpen dat veel kenmerken van de Oekraïense mentaliteit (democratisme, individualisme, uithoudingsvermogen, zoeken naar compromissen zelfs in zwart-witte situaties enz.) tot nu toe Oekraïners meer hebben benadeeld dan geholpen.
Maar aan het begin van het derde millennium is hun tijd eindelijk aangebroken en het spreekwoord ‘Mijn huis staat ver – ik weet van niets’ dat jaren en jaren de Oekraïense mentaliteit heeft bepaald, heeft deze keer zijn actualiteit verloren. Merkwaardig is dat de Oekraïense staat juist vandaag zijn heropleving beleeft.

In het vijftiende jaar van de onafhankelijkheid hebben miljoenen Oekraïners zich uiteindelijk de bazen over hun land beseft en schoten ze in de verdediging van hun rechten tijdens de presidentsverkiezingen van 2004. Door de uitbarsting van het volksverzet tegen cynische leugens vloeide een geweldloos protest voort van degenen die naar de waarheid en rechtvaardigheid streefden tegen de willekeur van de misdadige overheid – een tegenstand tussen achtenswaardigheid en verdorvenheid, cultuur en het gebrek eraan, een tegenstand tussen een burger van het onafhankelijke Oekraïne en de postsovjet nomenclatuur.

De geweldloze ‘Oranje Revolutie’ werd een uniek verschijnsel op de Europese en wereldschaal dat liet zien dat Oekraïeners een Europees volk is dat er vurig naar streeft zijn leven naar de beginselen van burgermaatschappij op te bouwen. De mensen hebben zich als politieke natie gerealiseerd en eigen vooruitzichten in de Oekraïense staat beseft. Voorlopig is er nog gebrek aan juridische kennis onder de bevolking maar de mentaliteit van Oekraïners is veranderd – ze komen steeds actiever voor hun rechten op.

Bron foto “Oekraiens meisje”: www.korrespondent.net